Nhìn danh sách các bạn ứng viên dự tuyển vào chỗ mình làm, tự dưng mình nảy ra câu hỏi: trong một – hai trăm năm qua, cách đặt tên của người Hà Nội đã thay đổi như thế nào?
Mình đã tìm thử xem có nghiên cứu nào trả lời cho câu hỏi ấy không, nhưng chưa thấy câu trả lời nào trọn vẹn cả. Rải rác có những nghiên cứu về cấu trúc họ tên người Việt, về từng thành phần của tên, về cách người ta nhận biết nhau qua tên gọi…, đều là những nghiên cứu có phạm vi quá nhỏ hoặc quá lớn, cỡ mẫu không mang tính điển hình. Gần đây nhất có cuốn Họ và tên của nhà nghiên cứu Trần Quang Đức là công trình biên khảo công phu. Tuy nhiên, thứ mình tìm kiếm là những nghiên cứu mang tính lịch đại về nội hàm ý nghĩa của những cái tên người Hà Nội cơ.
Thế nên những gạch đầu dòng dưới đây chỉ là những ấn tượng cá nhân của mình trên cơ sở so sánh những cái tên người Hà Nội mình biết từ thế hệ ông bà đến những cái tên gặp được ngày nay. Phạm vi thời gian chắc độ 100 năn trở lại đây. Giới hạn không gian là Hà Nội, nhưng không có nghĩa ai cũng là người Hà Nội gốc tính theo chuẩn ba đời. Cứ người gặp ở Hà Nội, đang sống ở Hà Nội thì mình tính là một cái tên Hà Nội. Chả khoa học lắm đâu, nhưng kệ, không thể gí dao vào cổ người ta để truy gia phả, đối chiếu hộ khẩu xem đã đủ 3 đời sống ở đây chưa được.
Thứ đầu tiên mình nhận thấy là sau 100 năm, số lượng tên người chỉ có 2 chữ (họ – tên, không có đệm) giảm đi, thay vào đó là số lượng tên người có 4 hoặc 5 chữ tăng lên. Tên nhiều chữ có thể do họ kép (ghép giữa họ cha và họ mẹ, ví dụ như Nguyễn Trần, Lê Đỗ…) nhưng nhiều khi là do số chữ của tên đệm nhiều lên nhằm gia tăng độ xịn sò, hoành tráng của tên.
Điều thứ hai là ý nghĩa của cái tên. Họ là thứ được thừa hưởng truyền đời, là thứ quy ước để xác định mình thuộc về một cộng đồng di truyền nào đó, tên đệm nhiều khi cũng hỗ trợ cho tính chất “thuộc về” này, còn riêng phần tên mới là sự gửi gắm. Trước kia là gửi gắm cho gia tộc, gia đình hay đất nước, sau này thu nhỏ lại thành gửi gắm cho cá nhân người được đặt tên. Trước năm 45, tên người thường dùng là những đức tính trong luân lý cương thường, là hiển đạt huân quý thành tựu giàu sang. Giai đoạn đất nước chiến tranh từ 45 đến 75, cuộc sống khó khăn, ước mơ cũng trở nên khiêm tốn, cái tên cũng trở nên đơn giản, như hòa bình, chiến thắng, bình yên, tự do hoặc những thứ gần gũi xung quanh cuộc sống bình thường. Mình để ý thấy trong giai đoạn này, con gái thường mang tên của các loài hoa, loài cây cỏ quen thuộc.
Khi hòa bình lập lại, nhất là sau khi đất nước đổi mới, kinh tế khá lên, kỳ vọng về luân lý, về gia tộc về đất nước thu nhỏ lại xuống quy mô từng cá nhân. Cái tên không còn gửi gắm những điều lớn lao mà hàm chứa mong muốn về những thứ đứa trẻ ấy sẽ đạt được. Ở thời kỳ này, mình nhận thấy một xu hướng đặt tên đẹp không phải từ góc độ ngữ nghĩa mà là một cái tên nghe kêu, nghe sang, tập hợp của nhiều từ ngữ đẹp đẽ. Như vậy, ấn tượng đẹp đẽ khi đọc tên được ưu tiên hơn nội hàm ý nghĩa. Đó cũng là một trong những lý do khiến cho xu hướng đặt tên nhiều chữ ngày càng phổ biến.
Như thế, mình nghĩ cái tên dường như không chỉ là thông điệp hay niềm gửi gắm của những người đi trước đặt lên người đi sau. Nó còn là dấu ấn của những thời đại khác nhau, phản ánh những cái nhìn và giá trị sống khác nhau. Đôi khi có những cái tên sẽ trở thành gánh nặng, có những cái tên mà người đọc được hay nghe được sẽ tự hỏi: ” nghĩ gì mà đặt vậy?”. Nhưng khi những cái tên đơn lẻ tập hợp lại, ít nhiều ta có thể đoán được xã hội ấy đang muốn hướng về đâu.
Be First to Comment